Lidia Ostałowská Livres

W 1943 roku do obozu w Auschwitz-Birkenau trafia Dina Gottliebova, Żydówka z Brna, studentka akademii sztuk pięknych. Ma malować numery na blokach, ale okazuje się, że bardziej potrzebny jest portrecista. Doktor Mengele bada mieszańców cygańskich, odcienie oczu i skóry najlepiej wyjdą na akwareli. W 1942 roku w rodzinie oświęcimskiego kolejarza umiera najmłodsze dziecko. Trzy dni po wyzwoleniu Auschwitz jego syn idzie do obozu po sierotę, która zastąpiłaby zrozpaczonej matce utraconą córkę. Wybiera małą dziewczynkę, węgierską Żydówkę o imieniu Ewa. Jakiś więzień daje mu w prezencie akwarele, które walają się po baraku. W 1963 roku muzeum KL Auschwitz-Birkenau odkupuje obrazy od Ewy. Kilka lat później udaje się odszukać autorkę. Dina Gottliebova mieszka w Stanach, jest żoną znanego Disneyowskiego rysownika Arta Babbitta. Przyjeżdża, ogląda obrazy, prosi o fotografie. A potem milknie, by w połowie lat dziewięćdziesiątych zażądać zwrotu oryginałów... Kto jest właścicielem portretów? Kobieta, która je wykonała? Portretowani Romowie, potraktowani jako modele przedstawicieli podrasy? A może muzeum KL Auschwitz-Birkenau, skrzętnie dokumentujące zbrodnie przeciwko ludzkości? Farby wodne to studium złożoności dziedzictwa powstałego w nieludzkich warunkach. To także próba uchwycenia tego, czym jest tożsamość romska i gdzie kończy się los jednostki, a zaczyna zagłada narodu.

Výjimečná publikace věnující se nejen šoa. Pojednává o osudu Židů za války, ale také Romů, a věnuje se též potrestání viníků. Ústředním a titulním motivem je osud brněnské rodačky Diny Gottliebové-Babbitt (1923–2009), která byla deportovaná z Terezína do rodinného lágru v Auschwitz-Birkenau. Válku přežila díky tomu, že pořizovala přímo pro Mengeleho věrné portréty-akvarely vězněných Romů, které chtěl použít pro svoji pseudovědeckou práci. Od této linie ovšem vede nespočet odboček, věnovaných osudu Romů a Židů před a po holokaustu. Polský originál – Farby Wodne (2011) – byly nominovány na prestižní ceny Nike nebo Ryszarda Kapuścińského.

Znakomite romskie portrety Lidii Ostałowskiej, po kilkunastu latach od pierwszego wydania, wciąż pozostają aktualne. Niestety, sytuacja Romów nie uległa poprawie, a w wielu przypadkach pogorszyła się. Żadne z postkomunistycznych państw nie wypracowało skutecznego modelu współistnienia z mniejszością romską, która, na co dzień niewidoczna, przypomina o sobie głównie w kontekście alarmujących wydarzeń, takich jak deportacje czy zakazy żebrania. Książka ukazuje złożoność środowiska romskiego, uwzględniając mentalność gadziów oraz tożsamość narodową państw, w których żyją Romowie z różnymi paszportami. Ostałowska podkreśla, że przyszłość Romów powinna być w ich rękach, a nie w rękach gadziów. Jej reportaże, pełne pasji i humanizmu, odsłaniają fascynującą rzeczywistość Romów, ich marzenia i tragedie, unikając fałszywej sentymentalności. Książka jest nie tylko dokumentem społecznym, ale także głosem ludzi, którzy zasługują na zrozumienie i szacunek. To mistrzowskie dzieło, które warto przeczytać, aby dostrzec Romów jako współobywateli, a nie tylko outsiderów.